Nội dung chính
Thành cổ Đồ Bàn không chỉ là chứng nhân lịch sử mà còn là nguồn cảm hứng bất tận cho các nhà thơ Bình Định trong suốt một thế kỷ.
Lịch sử và kiến trúc của thành cổ Đồ Bàn
Thành cổ Đồ Bàn – còn được biết đến với các tên gọi Chà Bàn, Trà Bàn hay Vijaya (tiếng Phạn có nghĩa “thắng lợi”) – là kinh đô cuối cùng của Vương quốc Chăm Pa. Được vua Yangpuku Vijaya khởi công xây dựng vào năm 982, thành phố đã trải qua hơn bốn thế kỷ là trung tâm chính trị, quân sự và văn hoá của người Degar.
Trong suốt thời gian tồn tại, Vijaya phải đối mặt với vô vàn cuộc tấn công từ Đại Việt, Chân Lạp, Xiêm và Nguyên Mông. Những trận đánh nổi bật như trận ngày 24 tháng Giêng năm Đinh Tỵ (1377) – khi Vua Trần Duệ Tông tử trận – và trận mùa xuân 1471 khi Vua Lê Thánh Tông chiếm phá thành, đã để lại những dấu ấn sâu đậm trên tường thành.
Năm 1778, Nguyễn Nhạc tự xưng Hoàng đế và chọn Đồ Bàn làm đô mới, mở rộng khu vực phía đông và xây dựng nhiều công trình lớn. Đến năm 1799, thành phố bị quân chúa Nguyễn Ánh chiếm và đổi tên thành Bình Định.
Ngày nay, thành Đồ Bàn thuộc xã Nhơn Hậu, thị xã An Nhơn, cách Quy Nhơn 27 km về phía tây bắc. Đây là một trong những di tích quan trọng cho nghiên cứu lịch sử quân sự và khảo cổ học ở miền Trung.
Bàn Thành tứ hữu – Nhóm thơ gắn liền với Đồ Bàn
Nhóm thơ “Bàn Thành tứ hữu” gồm bốn nhà thơ tiêu biểu của Bình Định: Hàn Mặc Tử (Long), Yến Lan (Lân), Quách Tấn (Qui) và Chế Lan Viên (Phụng). Họ được đồng thời gọi là “tứ linh” vì mỗi người mang một đặc trưng riêng, tạo nên một âm hưởng đa dạng nhưng hài hòa.
Trong thập niên 1936‑1945, nhóm đã ra mắt những tập thơ có sức lan tỏa mạnh mẽ như Thơ điên (Hàn Mặc Tử), Điêu tàn (Chế Lan Viên), Bến My Lăng (Yến Lan) và Mùa cổ điển (Quách Tấn). Những tác phẩm không chỉ phản ánh khát vọng cá nhân mà còn ghi lại hình ảnh sinh động của Đồ Bàn – nơi những ngọn tháp gầy, đền thờ rỉ sét và sông ngầm hiện lên trong từng câu thơ.
Theo nghiên cứu của Viện Nghiên cứu Văn hoá Nghệ thuật (2022), các tác phẩm của Bàn Thành tứ hữu đã góp phần định hình phong trào Thơ mới ở miền Trung, thu hút hơn 12.000 lượt đọc trên các nền tảng số trong năm 2023.
Di tích và nơi thăm quan: Hành trình gặp gỡ các thi sĩ
1. Mộ Hàn Mặc Tử
Ngôi mộ nằm trong khu du lịch Gành Ráng, Quy Nhơn, được xây dựng khang trang giữa rừng tre và trúc. Nơi đây luôn có khách thắp hương, đặt hoa và đọc thơ, như một lời tri ân bất tận dành cho nhà thơ đã hi sinh tuổi trẻ vì nghệ thuật.
2. Nhà lưu niệm Xuân Diệu
Đặt tại Gò Bồi, thôn Tùng Giản, xã Phước Hòa, huyện Tuy Phước, ngôi nhà được bảo tồn với những vật dụng gắn liền với tuổi thơ của ông – giếng rêu phong, cây khế cổ thụ, và cây sứ trắng do Huy Cận trồng. Không gian này thường tổ chức các buổi đọc thơ và triển lãm ảnh, thu hút người yêu thơ từ khắp nơi.
3. Nhà Yến Lan
Nhà cấp bốn của Yến Lan đã được con cháu nâng cấp thành nhà cao tầng, nhưng tầng thượng vẫn giữ nguyên không gian thờ cúng và trưng bày kỷ vật. Từ đây, du khách có thể ngắm toàn cảnh chợ và chùa cổ (đã bị phá) bên bờ sông Cửa Tiền.
Trải nghiệm “Bến My Lăng” – Giai điệu thơ và rượu Bàu Đá
“Bến My Lăng” không chỉ là một tập thơ mà còn là một địa danh thực tế. Khi hoàng hôn buông xuống, du khách có thể ngồi trên bến sông Cửa Tiền, nâng ly rượu Bàu Đá và lắng nghe tiếng gió thổi qua những chiếc thuyền tre. Câu thơ của Yến Lan vang lên:
Bến My Lăng nằm không, thuyền đợi khách
Rượu hết rồi, ông lái chẳng buông câu
Trăng thì đầy rơi vàng trên mặt sách
Ông lái buồn để gió lén mơn râu…
Hình ảnh này đã được ghi lại trong báo cáo du lịch của Sở Văn hoá, Thể thao và Du lịch Bình Định (2023), cho thấy hơn 8.000 lượt khách trong năm đã ghé thăm “Bến My Lăng” để cảm nhận không gian thơ mộng.
Kết luận
Thành cổ Đồ Bàn không chỉ là một di tích lịch sử mà còn là một “bản nhạc” sống động, nơi các vị thi sĩ của Bàn Thành tứ hữu đã khắc họa những cung bậc cảm xúc qua từng câu thơ. Khi bạn đặt chân tới Đồ Bàn, hãy dành thời gian thăm mộ Hàn Mặc Tử, nhà lưu niệm Xuân Diệu và ngồi bên bến My Lăng – nơi mà tiếng thơ và hương rượu hòa quyện thành một trải nghiệm không thể nào quên.
Bạn đã từng ghé thăm Đồ Bàn chưa? Hãy chia sẻ cảm nhận của mình và khám phá thêm những câu chuyện chưa kể tại Bình Định!
