Chùa Bàn Long – một kiệt tác kiến trúc trong hang động, vừa là di tích lịch sử quốc gia, vừa là nơi từng làm kho vũ khí trong kháng chiến.

Vị trí và kiến trúc độc đáo

Chùa Bàn Long nằm trong hang động dài hơn 20 m, rộng khoảng 10 m, diện tích hơn 50 m², ẩn mình ở núi Đại Tượng, thôn Khê Đầu Thượng, xã Ninh Xuân, huyện Hoa Lư (nay là phường Hoa Lư), tỉnh Ninh Bình. Được xây dựng từ thời Đinh – Tiền Lê, chùa được khắc sâu vào vách đá, tạo nên không gian thờ Phật hòa quyện với những nhũ đá tự nhiên hình rồng, long‑ly‑quy‑phượng.

Lịch sử hình thành và truyền thuyết

Theo truyền thuyết, các tiều phu khi chặt gỗ trên núi phát hiện một hang động có nhũ đá hình rồng cuộn. Họ quyết định dựng chùa thờ Phật để tạ ơn. Trên tấm bia khắc vào thế kỷ XVI ghi: “Từ thành cổ Hoa Lư men theo núi đá mà đi về phía Nam đến làng Khê Đầu, ở đó có chùa Bàn Long…”. Các triều đại Đinh, Lê, Lý, Trần đều duy trì và mở rộng chùa, khiến nó trở thành danh thắng lâu đời.

Vua Trịnh Sâm đã ghé thăm và khắc ba chữ lớn “Bàn Long Tự” trên vách cửa, khẳng định vị trí linh thiêng của ngôi chùa. Người dân địa phương còn truyền tai nhau câu chuyện: khi vảy rồng long phát sáng, dù trời hạn hán cũng sẽ có mưa, vì vậy lễ cầu mưa được tổ chức hàng năm.

Vai trò trong chiến tranh và kháng chiến

Trong thời kỳ kháng chiến, ngày 8/2/1947, chùa Bàn Long được chuyển thành căn cứ quân sự: xưởng K1 Tô Hiệu và kho vũ khí của Trung đoàn 34 Tất Thắng được lắp đặt ở đây. Động chùa trở thành nơi sửa chữa, sản xuất đạn dược cung cấp cho mặt trận Hà Nam – Ninh, góp phần quan trọng vào chiến thắng của dân tộc.

Di sản văn hoá và hoạt động tâm linh hiện nay

Ngày nay, chùa Bàn Long được quản lý bởi trụ trì Thích Đàm Thiện. Ngôi chùa gồm ba công trình kiến trúc chính trong hang động, thờ Tam vị Thánh Mẫu và nhà tổ. Trên vách đá còn tồn tại nhiều bia khắc chữ Hán, chứng minh giá trị lịch sử và tôn giáo lâu đời.

Với những bức tranh nhũ đá tự nhiên mô phỏng các linh vật long‑ly‑quy‑phượng và thậm chí một bức tượng Phật cưỡi ngựa trắng, chùa Bàn Long không chỉ là điểm đến tâm linh mà còn là điểm tham quan hấp dẫn du khách trong và ngoài nước.

Vào mỗi dịp lễ cầu mưa, người dân và khách tham quan tụ tập tại chùa, cầu mong thiên nhiên ban phước. Nhờ việc được Bộ Văn hoá, Thể thao và Du lịch công nhận là Di tích lịch sử văn hoá cấp Quốc gia năm 1994, chùa Bàn Long được bảo tồn và phát triển bền vững, góp phần quảng bá du lịch văn hoá Ninh Bình.