Đề xuất sửa đổi Luật Thuế Thu nhập cá nhân của Bộ Tài chính gần đây đã gây ra sự xáo trộn trên thị trường chứng khoán Việt Nam. Một trong những điểm đáng chú ý của đề xuất này là việc áp dụng mức thuế suất 20% trên thu nhập từ bán chứng khoán sau khi trừ giá mua và chi phí. Đây không phải là một phương án mới, vì nó đã được quy định trong Luật Thuế Thu nhập cá nhân năm 2007. Tuy nhiên, do một số vướng mắc trong thực thi, từ năm 2015, luật thuế đã thống nhất chuyển sang phương pháp đơn giản, áp thuế 0,1% trên giá trị mỗi lần giao dịch.

Việc áp dụng thuế mới sẽ có tác động như thế nào đến thị trường chứng khoán Việt Nam? Liệu thị trường tài chính Việt Nam có thể đạt được sự cân bằng và ổn định giữa hai “chân” ngân hàng và chứng khoán trong khi chính sách thuế có nguy cơ làm chùn bước phát triển của thị trường chứng khoán?

Đề xuất áp dụng thuế 20% trên lãi chứng khoán đã tạo ra nhiều ý kiến trái chiều trong giới đầu tư và chuyên gia. Một số ý kiến ủng hộ đề xuất này vì cho rằng đây là bước tiến văn minh, đảm bảo công bằng thu nhập giữa chứng khoán với các nguồn thu khác. Tuy nhiên, một số chuyên gia và nhà đầu tư lo ngại rằng đánh thuế trực tiếp trên lợi nhuận sẽ làm giảm sức hấp dẫn của chứng khoán Việt Nam. Sự thay đổi đột ngột này có thể giảm động lực giao dịch, đặc biệt ở nhà đầu tư ngắn hạn.

Thị trường tài chính Việt Nam hiện nay vẫn còn sự chênh lệch lớn giữa hai “chân” ngân hàng và chứng khoán. Trong các chiến lược phát triển thị trường tài chính, cơ quan quản lý đã nhiều lần nhấn mạnh rằng thị trường tài chính muốn vững mạnh phải “đi bằng hai chân” – gồm thị trường tiền tệ và thị trường vốn. Tuy nhiên, thực tế sau gần 30 năm xây dựng, thị trường vốn Việt Nam vẫn còn là “chân trụ yếu”, trong khi hệ thống ngân hàng thương mại gánh vác phần lớn vai trò cung ứng vốn cho nền kinh tế.

Người Việt Nam hầu như ai cũng sở hữu ít nhất một tài khoản ngân hàng, nhưng tỷ lệ người dân đầu tư chứng khoán còn rất khiêm tốn. Hiện cả nước có khoảng 10 triệu tài khoản chứng khoán, tương đương 10% dân số. Vì sao thị trường chứng khoán, trái phiếu chưa phát huy vai trò tương xứng? Có nhiều nguyên nhân, nhưng một yếu tố quan trọng là thói quen và tâm lý của nhà đầu tư cá nhân. Từ trước đến nay, người dân gửi tiết kiệm ngân hàng vừa an toàn, lãi suất ổn định lại không phải đóng thuế thu nhập cá nhân trên tiền lãi.

Nếu chính sách thuế chứng khoán mới được thông qua như đề xuất hiện nay, mặc dù có thể giúp thị trường chứng khoán Việt Nam tiệm cận gần hơn với các thông lệ quốc tế, nhưng cục diện so sánh giữa kênh đầu tư và kênh tiết kiệm ngân hàng sẽ thay đổi đáng kể – một “bước lùi” của thị trường chứng khoán. Cụ thể, giả sử lãi suất tiền gửi tiết kiệm duy trì không chịu thuế, còn đầu tư chứng khoán phải chịu thuế 20% trên phần lãi, thì ưu thế lợi nhuận sau thuế nghiêng hẳn về gửi tiết kiệm trong nhiều trường hợp.

Cân bằng lợi ích trước ngưỡng cửa mới là một thách thức lớn đối với thị trường tài chính Việt Nam. Đề xuất thuế chứng khoán 20% trên phần lãi đang đặt thị trường tài chính Việt Nam trước một ngưỡng cửa lựa chọn quan trọng. Một mặt, chính sách thuế mới hứa hẹn tính công bằng và tiệm cận thông lệ quốc tế. Mặt khác, nếu không thận trọng, nó có thể trở thành bước lùi cho mục tiêu phát triển thị trường vốn.

Để làm được điều này, các cơ quan quản lý nên tính đến lộ trình thực hiện phù hợp. Đặc biệt, có thể xem xét miễn hoặc giảm thuế cho một số sản phẩm cần khuyến khích, chẳng hạn như quỹ đầu tư dài hạn, đặc biệt là quỹ mở trái phiếu. Tóm lại, câu chuyện thuế chứng khoán 20% không chỉ là bài toán thu ngân sách, mà còn là phép thử đối với tầm nhìn phát triển thị trường tài chính Việt Nam. Một quyết sách nếu thiếu cân bằng có thể khiến thị trường mãi “đi khập khiễng” với “chiếc chân” ngân hàng quá tải.